15. júlí 2026
Hlutföll til að skilja betur
Hlutföll eru að mínum dómi vannýtt tækifæri þegar við viljum skilja samfélagið okkar. Þau geta líka verið dálítið hættuleg eins og hagfræðingur einn lenti í fyrir skemmstu. Hagfræðingurinn hugðist sýna fram á að í rauninni væri Ísland ódýrt land að búa í en gleymdi að hlutföll innan eins lands ganga ekki endilega sem hlutföll milli landa. Ekki nema í pólitískum tilgangi auðvitað en nóg um það.
Hér á eftir fjalla ég um nokkur hlutföll úr áhugaverðri skýrslu en hlekkur á hana er aftast í þessari hugleiðingu. Ég set þetta upp sem fullyrðingu sem gæti þess vegna verið úr munni einhvers stjórnmálamannsins og skoða síðan hlutföllin sem segja aðra sögu.
„Hagvöxtur er óvíða meiri en á Íslandi."
Rétt en samt ekki. Hagvöxturinn er fenginn með fjölgun fólks en ekki aukinni framleiðni á mann. Hagvöxtur á mann er s.s. óvíða lægri en á Íslandi og síðustu ár keyrir um þverbak hvað þetta varðar. Er t.d. lægri en í ESB löndunum sem maður heyrir stundum talað niður til.
„Við fjölgum vel launuðum störfum innan atvinnugreina með háa framleiðni."
Rétt en samt ekki. Aðeins 1% nýrra starfa eru innan atvinnuvega með háa framleiðni á meðan ný störf innan atvinnuvega með lága framleiðni hafa margfaldast.
„Krónan er og verður bjargvættur okkar."
Rétt (að einhverju leyti) en samt ekki. Tölurnar segja okkur að raungengi krónunnar er í hæstu hæðum án þess að nafngengið hafi veikst. Á mannamáli þýðir þetta að atvinnugreinar sem ekki njóta aðgengis að auðlindum eru í vandræðum. Þetta vandamál myndi ekki vera til staðar á sama hátt ef við losuðum okkur við „bjargvættinn".
„Íslendingar eru vel menntuð þjóð."
Rétt en samt ekki. Hlutfall Íslendinga með háskólagráðu er í góðu lagi per se. Stærsta áhyggjuefnið er að við erum bókstaflega með allt í skrúfunni þegar kemur að STEM greinum. STEM greinar eru t.d. verkfræði, stærðfræði og fleiri raunvísindi. Hlutföllin eru mikið áhyggjuefni þar sem STEM greinar keyra áfram nýsköpun og efnahagslegar framfarir. Aðeins 17% nemenda stunda nám í STEM greinum á Íslandi en ætti að vera nálægt 25% til að standast samanburð við hin Norðurlöndin (er 24% í OECD).
„Við eigum nóg af orku."
Rétt en samt ekki. Við erum ekki að virkja og hér er vandamál í uppsiglingu. Raforkuvinnsla hefur nánast staðið í stað í 15 ár. Eftirspurn eftir raforku fram að 2050 mun hugsanlega tvöfaldast og ef ekki verður virkjað munu tækifæri t.d. vegna gervigreindar (AI) ganga okkur úr greipum.