3. september 2026
Íslenskur gagnagrunnur um verkefni fjármögnuð af fólkinu í landinu
Fjármála- og efnahagsráðuneytið mun leggja fram frumvarp um fjárfestingar ríkisins á næsta þingi. Frumvarpið er fagnaðarefni og í Samráðsgáttinni má sjá að þær umsagnir sem bárust um frumvarpið og handbókina sem því fylgir eru að mestu jákvæðar. Margt áhugavert er að þarna að finna þar með talið að ráðuneytið hyggst koma á fót gagnagrunni um opinber verkefni. Gangi það eftir er stigið stórt skref í rétta átt að mínum dómi. Hér á eftir fjalla ég í stuttu máli um gagnsemi opinbers verkefna-gagnagrunns eins og málið horfir við mér. Gagnagrunnurinn sem þarf að vera fyrirmynd íslenska gagnagrunnsins kallast “Flyvbjerg gagnagrunnurinn” og inniheldur í dag fleiri en 16.000 verkefni víða að úr heiminum (næsta útgáfa mun innihalda 22.000 verkefni). Gagnagrunnurinn er kenndur við dr. Bent Flyvbjerg (prófessor emeritus við Oxford) sem hóf að safna gögnum um samgönguframkvæmdir rétt fyrir aldamótin. Flyvbjerg er merkur og margverðlaunaður fræðimaður sem hefur helgað starfsferil sinn rannsóknum á verkefnum og af hverju þau fara svona oft langt fram úr kostnaðar- og tímaáætlun auk þess að skila ekki þeim ávinningi sem stefnt var að (e. iron law of megaprojects). Ef við Íslendingar viljum auka nákvæmni í áætlunargerð er þessi tegund gagnagrunns leiðin framávið og ég trúi varla öðru en að hugmyndafræði Flyvbjerg sé það sem átt er við í nefndu frumvarpi. Benda má á að Norðmenn hafa farið Flyvbjerg leiðina og þeirra gagnagrunnur kallast Trailbase og er rekinn af háskólanum í Þrándheimi. Segja má að furðu sæti að svona gagnagrunnur skuli ekki fyrir löngu vera orðinn hluti af íslenskri verkefnastjórnsýslu. Ástæðan er sú að verkefni, og þá sérstaklega stór verkefni, eru það sem kallast “digrir halar” (e. fat tail). Á mannamáli þýdir þetta að þegar að verkefni mistakast þá eru frávikin rosaleg. Tökum tvö dæmi úr Flyvbjerg gagnagrunninum til útskýringar. Jarðgangaverkefni fara aò me÷altali 37% framúr kostna÷aráætlun sem er au÷vita÷ ekki gott en segir bara hálfa söguna því aò 28% af þessum verkefnum eru me÷ me÷ 103% kostna÷arframúrkeyrslu aò me÷altali. Annaþ dæmi eru upplýsingatækniverkefni (IT). Me÷alframúrkeyrslan er 73% en 18% þessara verkefna eru me÷ 450% kostna÷arframúrkeyrslu. Þetta er svona svipaþ og međ auđlegđina. Ef viđ tökum Bandaríkin sem dæmi þá eiga 10% Bandaríkjamanna 70% af hreinum eignum o.s.frv. Međaltekjur Íslendings eru rúmar 10 milljónir en Björgólfur Thor er talinn eiga yfir 120 milljarđa sem eru tekjur međalmannsins í meira en 12 þúsund ár! Þetta eru sem sagt digrir halar en t.d. hæð manna er ekki þannig. Meðalhæð karlmanns er t.d. um 180 sm en engin hefur heyrt um mann sem er 10 metra hár. Svo horfiđ sé aftur til verkefnanna mætti segja ađ þegar ađ verkefni fara úrskeiđis fara þau rosalega úrskeiđis og íslenski gagnagrunnurinn þjónar stóru hlutverki viđ ađ taka upplýsta ákvörđun um áhættu og óvissu. En hvađa upplýsingum þarf ađ safna í íslenska gagnagrunninn? 1. Verkefnategund (t.d. brú, vegur, kerfi...). 2. Upplýsingar um ábyrgð og eignarhald. 3. Áætlaður stofnkostnaður verkefnisins. 4. Niðurstaða kostnaðar- og ábatagreiningar (CBA) sem leiddi til endanlegrar ákvörðunar um að ráðast í verkefnið (samþykkt kostnaðaráætlun). 5. Raunverulegur kostnaður við verkefnið. 6. Áætluð tímalína. 7. Raunveruleg verklok (afhending). 8. Áætlaður ábati (fjárhagslegur eða annar ávinningur s.s. nýting, umferð, framleiðsla, eða aðrir mælikvarðar um þau gæði sem verkefnið á að skila). 9. Raunverulegur ábati (eftir t.d. eitt ár í rekstri). Hvað er síðan unnið með því að ráða yfir slíkum grunni? Í fyrsta lagi má lofa raunsærri kostnaðar- og tímaáætlunum því hægt er að segja til um hvaða líkur eru á að áætlanir um tiltekna verkefnishugmynd standist í ljósi reynslunnar og hvaða óvissubil og áhættu er verið að ræða um. Þetta mun t.d. gjörbreyta stöðu þingsins til að samþykkja eða hafna verkefnishugmyndum. Í annan stað mun gagnagrunnurinn gjörbreyta til hins betra fjárfestingarákvörðunum ríksins þar sem hægt verður að greina hvaða tegundir verkefna, hvernig undirbúningur og stjórnarfyrirkomulags skila mestum samfélagslegum ávinningi. Loks má nefna að þekking mun nú varðveitast og erfast milli stjórnsýslueininga jafnvel þótt ráðuneyti, stofanir og opinber fyrirtæki séu endurskipulögð eða menn hverfi á braut. Gangi þetta eftir mun gagnagrunnurinn einfaldlega breyta leiknum um meðferð fjármuna almennings eins og málið horfir við mér.19. ágúst 2026
Að skoða samning eða ekki skoða samning, það er spurningin
Árið 1979 birtu tveir sálfræðingar, Daniel Kahneman og Amos Tversky, grein sem breytti í grundvallaratriðum skilningi okkar á því hvernig við mótum okkur skoðun og tökum ákvarðanir. Þeir kölluðu kenninguna Prospect Theory (sem ég kann ekki íslenskt heiti yfir). Prospect Theory er áhugaverð í ljósi umræðunnar um “já” eða “nei” að mínum dómi enda ein áhrifamesta hugmyndin í hagfræði og sálfræði síðustu aldar. Kahneman hlaut síðar Nóbelsverðlaun í hagfræði (2002) fyrir þetta mikilvæga framlag til að skilja betur hvernig við tökum ákvarðanir ekki endilega út frá rökfræði heldur óttanum við breytingar. Ég ætla í þessu spjalli að horfa framhjá þjóðrembu og minnimáttarkennd. Ég vil líka horfa framhjá sér- og einkahagsmunum. Heyrði t.d. í einum sem ætlar að segja “nei” vegna afstöðu ESB til hvalveiða af því að súrt hvalsrengi er það besta sem þessi maður leggur sér til munns (að eigin sögn). Mér finnst áhugaverðara að skoða betur af hverju við erum á móti breytingum jafnvel þó að þær séu að öllum líkindum til hins betra. Prospect theory færir okkur skilning um hvað hér er á ferðinni. Kjarninn er sá að fólk metur breytingar ekki endilega eftir líklegri lokaniðurstöðu heldur núverandi stöðu. Að hluta til má skýra áróður “nei” fólksins út frá þessu. Sem sagt að að halda því fram að það eitt að skoða samning við ESB framkalli hugsanlegt tap miðað við það sem við höfum nú þegar. Hér er verið að spila með mjög sterkar tilfinningar í mannlegu eđli. Í tilraunum hefur oft komiđ fram ađ væntanlegur ávinningur þurfi ađ vera nálægt tvöföldu hugsanlegu tapi til þess ađ fólk telji breytinguna áhættunnar virði. Auðvitað veit ég ekki frekar en nokkur annar nákvæmlega hvort ESB samningur myndi færa okkur aukna velgengni. Það eru þó verulegar líkur á því ađ bestu manna mati en það er önnur umræða. Rökfræðilega er þó alveg ljóst ađ þegar ađ viđ stöndum frammi fyrir óvissu er besti kosturinn sá ađ velja “já” af því “já” opnar möguleika á ávinningi án þess ađ skuldbinda Ísland til inngöngu, en "nei" lokar þeim möguleika. Prospect Theory minnir okkur á ađ heilinn okkar er í grundvallaratriðum ekki hannaður fyrir nútímann. Hann er hannaður fyrir þær ađstæður þar sem forfeður okkar lifðu í þúsundir ára á sléttum Afríku. Í þeim heimi var óttinn viđ hið óþekkta spurning um ađ lifa af. Sá sem staldraði við og hugsaði hlutlægt um hvort eitthvað væri í rauninni að óttast var hugsanlega étin. Þarna liggur til dæmis skýringin af hverju við upplifum sterkar að fá slæma þjónustu á veitingahúsi en að fá frábæra þjónustu (og margt annað). Stundum er haft á orði að þarna sé “gamli heilinn” og kenndir úr grárri forneskju að koma í veg fyrir að við þokumst fram veginn til góðs. Það væri ansi fúlt ef það riði baggamuninn að úrslitin réðust á þeim hluta taugakerfisins sem var hannaður fyrir allt annars konar heim.18. ágúst 2026
Ísland Þrautgott á Raunastund
Enska orðið er “antifragile” er nýyrði í enskri tungu en höfundur þess er Nassim Nicholas Taleb. Veit ekki alveg hvernig orðið/hugtakið er best þýtt á íslensku en konunni minni datt í hug "þrautgóður" sem mér finnst venjast nokkuð vel
Taleb þessi hefur skrifað um áhættustjórnun af meiri íþrótt en flestir aðrir og að vera þrautgóður þýðir í þessu samhengi að ekki aðeins stenst viðkomandi fyrirbæri áraunina heldur vex og styrkist í mótlæti. Forsögn Talebs er að nútíma stjórnmál og viðskiptalíf séu ekki rétt hugsuð og illa búin undir að standast áföll. Þessu er skipt upp í þrjá möguleika á viðnámsþrótti gegn áföllum:1. Vera brothættur (fragile) og lyppast niður við áfall.
2. Vera þolgóður (robust) og standa af sér áfall. 3. Vera þrautgóður (antifragile) og eflast við áfall. Taleb skorar á hólm viðtekna verkfræðilega hugsun um að “besta” alla skapaða hluti svo dæmi sé tekið. Með því að besta allan slaka (t.d. birgðir, tímaflot…) úr virðiskeðjunni er verið að auka áhættuna, hún verður brothætt og viðkvæm fyrir áföllum. Stærstu áföllin dynja yfir óvænt og skyndilega og hafa gífurleg áhrif. Þetta kallar Taleb “Svarta svani” (Black Swan) og er dregið af því að Evrópubúar trúðu því um aldir að allir svanir væru hvítir. Þ.e. allt þar til tegund svartra svana fannst í Ástralíu sem kollvarpaði þeirri hugmynd. Svartur svanur í hugmyndafræði áhættustjórnunar hefur þrjú einkenni: 1. Atburðurinn er ekki fyrirséður eða talinn líklegur. 2. Atburðurinn hefur víðtækar afleiðingar. 3. Eftir að atburðurinn hefur gerst stíga einhverjir fram og láta sem að þetta hafi þeir nú “alltaf vitað”. Íslenska bankahrunið 2008 er ágætis dæmi um “svartan svan”. COVID og spunagreindin (AI) gætu verið önnur o.s.frv. Alþjóðastofnanir og skipulagt alþjóðasamstarf eftir síðari heimsstyrjöldina voru að verulegu leyti viðleitni til að draga úr óvissu með reglum, upplýsingamiðlun, samráði og fyrirsjáanlegum viðbrögðum. Sameinuðu þjóðirnar, Bretton Woods-stofnanirnar, GATT/WTO, NATO og síðar Evrópusamstarfið hafa komið í veg fyrir að átök, efnahagskreppur og deilur þróuðust stjórnlaust. Allt þetta er nú í hættu eins og allir vita. Ef við þrengjum sjónarhornið og lítum á Ísland er helsta viðfangsefni stjórnvalda að auka þolgæði samfélagsins til hagsbóta fyrir þegnana. Það hefur tekist nokkuð vel og Ísland okkar daga er betur varið fyrir áföllum en áður þökk sé ESB samningnum. ESB samningurinn er litla kraftaverkið sem hefur búið til þetta góða samfélag. Það sem vantar upp á er alvöru gjaldmiðill fyrst og fremst og að skýra betur stöðu landsins í alþjóða- og varnarmálum. Innan skamms fáum við kærkomið tækifæri til að láta á það reyna hvort lengra verður komist. Rökin með því að skoða hvað innganga gæti fært okkur eru fjölmörg og sterk en mótrökin í rauninni að mestu til að verja einkahagsmuni í bland við tilfinningasemi og þjóðrembu.25. júlí 2026
Um velferðarríkið og áskoranir framundan
Ég held því stundum fram að velferðarríkið byggi á verkfræðilegri hugsun í grunninn. Norræna velferðarsamfélagið er verkfræðileg útfærsla á pólitískum og siðferðilegum gildum: lýðræðið ákveður markmiðin, en kerfishugsunin mótar leiðirnar.
Velferðarríkið byggir á að þáttaðar séu saman hugmyndir um jöfnun lífskjara og jöfn tækifæri fyrir borgarana, án þess þó að ábyrgð einstaklingsins á eigin farsæld og viljinn til að sjá sér farborða sé fyrir borð borinn. Í velferðarsamfélaginu tekur einstaklingurinn því ábyrgð á eigin velferð og ríkið styður hann til þess á þeirri forsendu að þannig virki markaðsdrifið hagkerfi betur. Velferðarríkið er þannig ekki andstætt markaðsdrifnu hagkerfi heldur styður við það. Fjármunir eru innheimtir með skattlagningu ríkisins og færðir samfélaginu aftur í gegnum stjórnsýsluna til viðfangsefna sem ýmist eru lögbundinn rekstur eða tímabundin verkefni. Sögu velferðakerfisins má rekja aftur til 19. aldar og má þar nefna stjórnmálamann eins og Otto von Bismarck sem kom á almannatryggingakerfi í Þýskalandi 1870. Ætla má að sú hugmynd að velferðakerfi sem samtíminn þekkir best hafi verið teiknuð upp af William Henry Beveridge árið 1942 í greinargerð um vondu tröllin fimm: sjúkdóma, iðjuleysi, fáfræði, hirðuleysi og skort. Þess má geta að Beveridge var frjálshyggjumaður. Velferðarsamfélög koma fyrir í ýmsum myndum og þó grunnhugmyndin sé sú sama er útfærslan mismunandi. Esping-Andersen ræðir um þrjár meginstefnur. Í fyrsta lagi, að sjá þegnunum fyrir lágmarks framfærslu, í annan stað að byggja velferðarkerfið í kringum fjölskylduna en með umtalsverðri eigin þátttöku, og loks það sem nefnt er norræna líkanið þar sem háir skattar á almenning og atvinnurekstur eru notaðir til að fjármagna umfangsmikla grunnþjónustu við samfélagsþegnana. Þá er norræna velferðarlíkanið notað í taktískum tilgangi, svo sem til að örva þátttöku kvenna á vinnumarkaði og einnig til annarra stefnumótunarverkefna sem eru ákveðin á hinu pólitíska sviði. Margvíslegar áskoranir bíða velferðaríksins ekki síst aldurssamsetning íslenska samfélagsins sem í vaxandi mæli fylgir nú alþjóðlegri leitni. Innan OECD ríkjanna er svokallaður vinnualdur skilgreindur frá 20-64 ára aldurs. Árið 2015 voru að meðaltali 28 einstaklingar 65 ára eða eldri borið saman við hverja 100 einstaklinga á vinnualdri innan OECD. Árið 2025 eru 35 einstaklingar 65 ára og eldri á móti 100 einstaklingum á vinnualdri. Árið 2050 er gert ráð fyrir að þetta hlutfall verði 53 einstaklingar á móti hverjum 100 einstaklingum á vinnualdri. Íslenska þjóðin er að eldast hratt. Ellilífeyrisþegum, 67 ára og eldri, sem hlutfall af fólki á vinnufærum aldri, 25-67 ára, er að fjölga. Um miðja síðustu öld var hlutfallið um 10% en stefnir í 35% um miðja þessa öld.21. júlí 2026
Loksins, loksins, loksins!
Ég hef “marga fjöruna sopið” eins og stundum er haft á orði um þá sem verið lengi að og upplifað súrt og sætt. Ég lærði til verkfræðings í Danmörku og fjallaði meistararitgerðin mín um samanburð á fiskeldi í kvíum borið saman við fiskeldi í kerjum á landi. Í stuttu máli hvort að hægt sé að vinna upp aukinn kostnað við eldi í kerjum með hærri framleiðni á lífmassanum. Meistaraverkefnið var s.s. blanda af véla- og rekstarverkfræði undir formerkjum þess að auka framleiðni í lokuð kerfi.
Aldrei vann ég sem fiskeldisverkfræðingur því að þegar ég flutti heim að námi loknu upp úr 1990 var fiskeldi sem atvinnugrein rústir einar. Fyrir tilviljun leiddist ég út í stjórnun og það fyrsta sem stjórnandi með bakgrunn í vélaverkfræði lærir er að lífið sjálft er ekki lokað kerfi heldur galopið og breytingum undirorpið. Svo verður maður maki og faðir og svo sannarlega er fjölskyldan líka opið kerfi þar sem allt er undir. Svo fór að ég sérhæfði mig í verkefnastjórnun og kenningin um að stjórnun sé opið kerfi á líklega hvergi betur við en í verkefnum sem hafa upphaf, tímalínu og lúkningu. Þegar að löngu síðar mér bauðst að skrifa doktorsritgerð valdi ég mér það innfallshorn að freista þess að tengja saman raunvísindi og félagsvísindi til að skilja betur eitthvað af þeim áskorunum sem verkefni og verkefnastjórnun glíma við. Dæmi um þetta er gerð kostnaðar- og tímaáætlana. Yfirleitt skortir ekkert upp á raunvísindalega nálgun við áætlanagerð. Menn leggja saman, draga frá, deila og margfalda, setja upp tímalínu og magnskrár. Samt er fátítt að áætlanir standist og það sem verra er að þær færast í flestum tilfellum í átt að framúrkeyrslu. Auðvitað er það þannig að jafnvel þó að við notum raunvísindalegar aðferðir er engin trygging fyrir því að áætlun standist enda áætlun í sjálfu sér tilgáta um framvindu verkefnisins. Hins vegar myndi hin stranga raunvísindalega hugmynd vera sú að frávikin væru jafndreifð. Þ.e. myndu vera ýmist undir eða yfir áætluðum stærðum. Þetta kallast normaldreifing en þessi tegund tölfræðilegrar dreifingar er afar algeng í stjórnunarfræðum. En, eins og áður er getið, svo er alls ekki heldur eru frávikin hliðrun í átt að framúrkeyrslu en alls ekki samhverf (symmetric). Þessi tegund tölfræðilegra dreifinga kallast “log normal” eða jafnvel “digrir halar” (fat tails). Nóg um það að sinni. Í verkefnum er yfirleitt rætt um stólpana þrjá, þ.e. tíma, kostnað og ávinning. Líkindi þess að allt þrennt standist eða geri betur en að standast eru undir hálfu prósenti (0,5%). Þ.e. það eru 99,5% líkur á að einhver stólpanna þriggja; tímalína, kostnaður og væntingar um gæði standist ekki. Framgreind tölfræði er úr stærsta gagnagrunni í heimi um verkefni þ.e. “Flyvbjerg gagnagrunninum” sem innheldur niðurstöður um 16.500 verkefna víða að úr heiminum og af margvíslegu tagi. Ísland er því miður ekki nein undantekning þegar kemur að framúrkeyrslu. Áhugaverða pælingin er á hinn bóginn afhverju? Hvernig stendur á því að áætlanir hníga að lang stærstum hluta í áttina að framúrkeyrslu? Þar koma félagsvísindin, atferlisfræðin og jafnvel sálfræðin við sögu. Í grunninn má segja að tvær meginástæður skýri framúrkeyrslur. Í fyrsta lagi það sem við getum kallað “bjartsýnisskekkjuna” (optimism bias). Bartsýnisskekkjan lýsir sé þannig að þeir sem gera áætlanir trúa á þær í einlægni og halda að þær standist þó að sagan segi annað. Í annan stað er það ástæða sem við getum kallað “mistúlkun með ásetningi” (strategic misrepresentation). Þetta fyrirbæri er stundum kallað “öfuga þróunarkenningin” (survival of the unfittest) eða “sá sem mest lýgur fær fjármagnið”. Fáir mæla bjartsýnisskekkjunni bót og enn færri sætta sig við að vísvitandi sé hallað réttu máli til að þjóna einkahagsmunum og sérgæðum á kostnað almennings. En hvað er til ráða? Mikilvægasta leiðarstefið til að eiga við þessa hvimleiðu fjanda kallast “verkefnastjórnsýsla”. Verkefnastjórnsýsla er það skipulag, umgjörð og ferli sem tryggja að verkefni styðji stefnu, skili ávinningi og sæti skýrri ábyrgð, stjórnun og eftirliti. Ég hef tamið mér að tala um “gæðatryggingu verkefna” í þessu samhengi. Fyrrnefnd doktorsritgerð sem ég hóf að skrifa fyrir um 20 árum fjallar í grunninn um verkefnastjórnsýslu (eða öllu frekar skort á henni) í íslensku samhengi. Því miður er það svo að íslensk verkefnastjórnsýsla er ófullburða miðað við alþjóðleg viðmið. Lög um opinberar framkvæmdir eru frá 2001 og ná engu máli ef miðað er við aðrar þjóðir. Við erum langt á eftir svo sannleikurinn sé sagður umbúðalaust. Skortur á gæðatryggingu leiðir af sér mikla kerfisáhættu. Lítill gagnagrunnur sem ég setti saman um innviðaverkefni sem ráðast þarf í á næstu árum bendir til þess að ríkið þurfi að fjárfesta fyrir nálægt þrjú þúsund milljörða. Þ.e. þetta er áætlaður kostnaður. Reynslan bendir á hinn bóginn til þess að við þetta bætist a.m.k. 60% kostnaðarauki á föstu verðlagi. Það er sem sagt hugsanlegt að það þurfi að bæta norðan við 1500 milljörðum við þessa tölu. Til að setja töluna í eitthvað samhengi myndi þessi viðbótarkostnaður nægja til að dekka öll útgjöld ríksins til menntamála í 5-7 ár. Því er sérstakt fagnaðerindi að Fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur lagt fram frumvarp um ný lög um opinber fjárfestingaverkefni sem eiga að taka við af þeim gömlu. Það sem meira er; lögunum er fylgt eftir með handbók um opinber fjárfestingaverkefni þar sem þess er freistað að leggja línurnar um vandaðan undirbúning verkefna í samræmi við alþjóðleg viðmið og bestu faglegu starfsvenjur. Bæði lögin, greinargerð með lögunum og handbókin eru komin í Samráðsgáttina og bíða þar umsagnar. Fyrir okkur sem um árabil höfum kallað á að aukna festu og aga vegna opinberra fjárfestingaverkefna eru þetta merkileg tímamót. Hlekkur á þessi skjöl er hér: https://island.is/samradsgatt/mal/426615. júlí 2026
Hvort myndi Blaise Pascal kjósa „Nei" eða „Já"?
Blaise Pascal (1623–1662) var franskur stærðfræðingur, eðlisfræðingur, uppfinningamaður og ekki síst heimspekingur sem varð ákaflega trúaður þegar leið á ævina.
Margir þekkja til verka Pascals enda afburðamaður sem lagði mikið af mörkum til líkindafræðinnar og hann smíðaði reiknivél. Einingin Pascal (Pa) sem notuð er um þrýsting heitir eftir honum svo fátt eitt sé nefnt.
Pascal áttaði sig einnig á að margt býr í einum manni og að skynsemin hefur sínar takmarkanir. Nú veit ég að sjálfsögðu ekkert um hvernig Pascal myndi kjósa núna í ágúst þegar að þjóðin fær að kjósa um eftirfarandi spurningu: Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið? — já eða nei.
Ég get samt getið mér til um hvernig þessi einstaklega mikilhæfi maður myndi verja atkvæði sínu út frá því sem kallast „Veðmál Pascals" (Pascal's Wager) sem fjallar um hvort borgi sig að segja já eða nei við óvissar aðstæður. Eins og nærri má geta hefur "Veðmál Pascals" ekkert með ESB að gera heldur miklu stærri spurningar um hvort að að borgi sig að trúa á Guð jafnvel þó að hann sé ekki til? Pascal vissi vitanlega ekkert um hvort að Guð er til eða ekki. Um tilvist Guðs ríkir sem sagt óvissa sem Pascal þurfti að taka afstöðu til.
Pascal setur þessa tilvistarlegu spurningu um Guð upp sem veðmál:
- Ef þú trúir á Guð og Guð er til getur ávinningurinn orðið ríkulegur.
- Ef þú trúir á Guð og Guð er ekki til er ávinningurinn lítill en tapið er líka lítið.
- Ef þú trúir ekki á Guð og Guð er ekki til er hvorki ávinningur né tap.
- Ef þú trúir ekki á Guð en Guð er til gæti tapið orðið rosalegt.
Sama hvernig allt veltist borgar sig að trúa á Guð þegar að óvissa ríkir að mati Pascals.
Af þessu leiðir að vel má geta sér til um hvernig Blaise Pascal myndi svara í ágúst ef hann gæti. Hann myndi halda því fram að það borgi sig að segja "já" í þjóðaratkvæðagreiðslunni, því "já" opnar möguleika á ávinningi án þess að skuldbinda Ísland til inngöngu, en "nei" lokar þeim möguleika.
15. júlí 2026
Hlutföll til að skilja betur
Hlutföll eru að mínum dómi vannýtt tækifæri þegar við viljum skilja samfélagið okkar. Þau geta líka verið dálítið hættuleg eins og hagfræðingur einn lenti í fyrir skemmstu. Hagfræðingurinn hugðist sýna fram á að í rauninni væri Ísland ódýrt land að búa í en gleymdi að hlutföll innan eins lands ganga ekki endilega sem hlutföll milli landa. Ekki nema í pólitískum tilgangi auðvitað en nóg um það.
Hér á eftir fjalla ég um nokkur hlutföll úr áhugaverðri skýrslu en hlekkur á hana er aftast í þessari hugleiðingu. Ég set þetta upp sem fullyrðingu sem gæti þess vegna verið úr munni einhvers stjórnmálamannsins og skoða síðan hlutföllin sem segja aðra sögu.
„Hagvöxtur er óvíða meiri en á Íslandi."
Rétt en samt ekki. Hagvöxturinn er fenginn með fjölgun fólks en ekki aukinni framleiðni á mann. Hagvöxtur á mann er s.s. óvíða lægri en á Íslandi og síðustu ár keyrir um þverbak hvað þetta varðar. Er t.d. lægri en í ESB löndunum sem maður heyrir stundum talað niður til.
„Við fjölgum vel launuðum störfum innan atvinnugreina með háa framleiðni."
Rétt en samt ekki. Aðeins 1% nýrra starfa eru innan atvinnuvega með háa framleiðni á meðan ný störf innan atvinnuvega með lága framleiðni hafa margfaldast.
„Krónan er og verður bjargvættur okkar."
Rétt (að einhverju leyti) en samt ekki. Tölurnar segja okkur að raungengi krónunnar er í hæstu hæðum án þess að nafngengið hafi veikst. Á mannamáli þýðir þetta að atvinnugreinar sem ekki njóta aðgengis að auðlindum eru í vandræðum. Þetta vandamál myndi ekki vera til staðar á sama hátt ef við losuðum okkur við „bjargvættinn".
„Íslendingar eru vel menntuð þjóð."
Rétt en samt ekki. Hlutfall Íslendinga með háskólagráðu er í góðu lagi per se. Stærsta áhyggjuefnið er að við erum bókstaflega með allt í skrúfunni þegar kemur að STEM greinum. STEM greinar eru t.d. verkfræði, stærðfræði og fleiri raunvísindi. Hlutföllin eru mikið áhyggjuefni þar sem STEM greinar keyra áfram nýsköpun og efnahagslegar framfarir. Aðeins 17% nemenda stunda nám í STEM greinum á Íslandi en ætti að vera nálægt 25% til að standast samanburð við hin Norðurlöndin (er 24% í OECD).
„Við eigum nóg af orku."
Rétt en samt ekki. Við erum ekki að virkja og hér er vandamál í uppsiglingu. Raforkuvinnsla hefur nánast staðið í stað í 15 ár. Eftirspurn eftir raforku fram að 2050 mun hugsanlega tvöfaldast og ef ekki verður virkjað munu tækifæri t.d. vegna gervigreindar (AI) ganga okkur úr greipum.